Prawa Niepełnosprawnych

dr Jerzy Gospodarek

Katedra Prawa Gospodarczego SGH

PRAWA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W PODRÓŻY SAMOLOTEM

Pojęcie osoby niepełnosprawnej

Każdy jest lub będzie osobą niepełnosprawną, jeśli tylko odpowiednio długo pożyje... Chyba każdy zastanowiwszy się, przyzna temu stwierdzeniu rację. Nie chcemy jednak o tym pamiętać. A przecież ponad 5 milionów Polaków to osoby, których stan fizyczny lub psychiczny trwale lub czasowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia wypełnianie zadań życiowych i ról społecznych zgodnie z przyjętymi normami prawnymi i społecznymi.

W istocie jest bardzo trudno zdefiniować pojęcie osoby niepełnosprawnej. Nie ma jednej powszechnie przyjętej definicji niepełnosprawności. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uwzględniając stan zdrowia człowieka, wskazuje na potrzebę odróżnienia:

· niesprawności (impariment) rozumianej jako każda utrata sprawności lub nieprawidłowość w budowie bądź funkcjonowaniu organizmu pod względem psychologicznym, psychofizycznym lub anatomicznym;

· niepełnosprawności (disability) rozumianej jako wynikające z niesprawności każde ograniczenie lub niemożność prowadzenia aktywnego trybu życia w sposób lub w zakresie uznawanym za typowe dla człowieka;

· ograniczeń w pełnieniu ról społecznych (handicap) rozumianych jako ułomność określonej osoby wynikająca z niesprawności lub niepełnosprawności, ograniczająca lub uniemożliwiająca pełną realizację roli społecznej odpowiadającej wiekowi, płci oraz zgodnej ze społecznymi i kulturowymi uwarunkowaniami.

W konsekwencji trzeba stwierdzić, że pojęcie osoby niepełnosprawnej powinno być rozumiane szeroko. W rozmaitych dziedzinach życia jest mu nadawany różny zakres. Akty prawa międzynarodowego, wspólnotowego i wewnętrznego poszczególnych państw wyznaczają cechy charakterystyczne niepełnosprawności w sposób zróżnicowany w zależności od celów, dla których akty te zostały uchwalone lub wydane.

Akty normatywne dotyczące osób niepełnosprawnych

Szczególne znaczenie ma Konwencja praw osób niepełnosprawnych, przyjęta jednogłośnie 13 grudnia 2006 r. rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Wśród 80 państw, które 30 marca 2007 r. podpisały tę konwencję, była również Polska. Chociaż jeszcze nie jest to wiążąca, ratyfikowana umowa międzynarodowa, to warto podkreślić, że zgodnie z jej art. 9 państwa-strony konwencji w celu umożliwienia osobom niepełnosprawnym samodzielnego życia i pełnego uczestnictwa we wszystkich sferach życia są zobowiązane zapewnić takim osobom m.in. dostęp do transportu na równych warunkach z innymi obywatelami. Z kolei art. 19 tej konwencji zobowiązuje sygnatariuszy do zapewnienia osobom niepełnosprawnym ogólnie dostępnych usług i obiektów na równych warunkach, jak również do dostosowania tych usług i obiektów do potrzeb osób niepełnosprawnych. Odnosi się to w pełni do usług przewozowych. Ponadto art. 30 Konwencji praw osób niepełnosprawnych zawiera ustalenia co do zapewnienia osobom niepełnosprawnym dostępu m.in. do usług w zakresie turystyki i rekreacji.

Jeszcze większe znaczenie i to już obecnie mają dla osób niepełnosprawnych akty prawa wspólnotowego. Trzeba tu wymienić zwłaszcza dyrektywę 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającą ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz. Urz. WE L 303 z 02.12.2000). Jej ustalenia wdrożyła znowelizowana ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 14, poz. 92). Dla omawianych zaś w tym opracowaniu kwestii szczególnie ważne są dwa rozporządzenia wspólnotowe:

· rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 października 2004 r. w sprawie współpracy między organami krajowymi odpowiedzialnymi za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów („Rozporządzenie w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów”) (Dz. Urz. UE L 364 z 9.12.2004);

· rozporządzenie (WE) nr 1107/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie praw osób niepełnosprawnych oraz osób o ograniczonej sprawności ruchowej podróżujących drogą lotniczą (Dz. Urz. UE L 204 z 26.07.2006).

Przy tym rozporządzenie w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów z 2004 r. ma charakter ogólny i określa warunki współpracy właściwych organów państw członkowskich UE w celu poszanowania przepisów prawnych chroniących interesy konsumentów, w tym m.in. ustaleń dyrektywy Rady 90/314/EWG z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek (Dz. Urz. UE L 158 z 23.06.1990) i rozporządzenia (WE) nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiającego wspólne zasady w sprawie odszkodowań i pomocy dla pasażerów w przypadkach odmowy przyjęcia na pokład, odwołania lotu lub długiego oczekiwania na lot (Dz. Urz. UE L 46 z 17.02.2004). Natomiast rozporządzenie w sprawie praw osób niepełnosprawnych oraz osób o ograniczonej sprawności ruchowej podróżujących drogą lotniczą z 2006 r. ma charakter szczególny wobec wymienionych aktów prawa wspólnotowego, ale wcale nie uchyla ich zastosowania w stosunku do wskazanych szczególnych kategorii pasażerów. Jak wynika z punktu 3 Preambuły tego ostatniego rozporządzenia, osoby niepełnosprawne oraz osoby o ograniczonej sprawności ruchowej mają możliwość wyboru podstawy prawnej dochodzenia swoich praw do zwrotu kosztów lub zmiany rezerwacji, jeśli to samo zdarzenie podlega zarówno pod ustalenia rozporządzenia nr 1107/2006, jak również wskazanej dyrektywy 90/314 albo powołanego rozporządzenia nr 261/2004. Zgodnie z własnym uznaniem danej osoby niepełnosprawnej lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej może ona skorzystać ze swego prawa, ale wyłącznie jeden raz.

Pojęcie osoby niepełnosprawnej w rozumieniu rozporządzenia nr 1107/2006

Przedmiotem dalszych rozważań są najważniejsze ustalenia powołanego rozporządzenia nr 1107/2006. Używane w nim określenie „osoba niepełnosprawna” do celów tego rozporządzenia jest odróżniane od terminu „osoba o ograniczonej sprawności ruchowej”, ale objęte wspólną definicją o szerokim zakresie. Odnosi się ona do każdej osoby, której możliwość poruszania się jest ograniczona podczas korzystania z transportu na skutek jakiejkolwiek niesprawności fizycznej (zmysłowej lub ruchowej, trwałej lub przejściowej), upośledzenia lub niesprawności umysłowej, albo każdej innej przyczyny niepełnosprawności, bądź wieku, i której sytuacja wymaga specjalnej uwagi oraz dostosowania usług dostępnych dla wszystkich pasażerów do szczególnych potrzeb takiej osoby. Warto podkreślić, że właśnie wiek może być przyczyną ograniczonej sprawności ruchowej danej osoby i w rezultacie może ona wymagać specjalnej troski oraz dostosowania danej usługi do swoich potrzeb.

Cele i zakres rozporządzenia nr 1107/2006

Omawiane rozporządzenie zostało wydane w celu zapewnienia ochrony osobom niepełnosprawnym i osobom o ograniczonej sprawności ruchowej przed dyskryminacją podczas podróży drogą lotniczą, jak również zapewnienia, że zostanie im udzielona pomoc w związku z taką podróżą. Dotyczy to wszystkich takich osób korzystających lub zamierzających korzystać z handlowych przewozów pasażerskich rozpoczynających się, kończących lub z przesiadką w porcie lotniczym znajdującym się na terytorium państwa członkowskiego UE. Przez „handlowe przewozy pasażerskie” należy tutaj rozumieć wszelkie usługi przewozu pasażerów drogą lotniczą, świadczone przez przewoźnika lotniczego w ramach lotów rozkładowych lub nierozkładowych (czarterowych), oferowanych wszystkim za stosowną opłatą, przy czym usługa przewozowa może być świadczona samodzielnie albo w ramach pakietu usług, czyli w postaci imprezy turystycznej (wycieczki).

Ochronne cele rozporządzenia nr 1107/2206 odnoszą się również do pasażerów rozpoczynających lot w porcie lotniczym znajdującym się w państwie trzecim (czyli poza UE), podróżujących do portu lotniczego na terytorium państwa członkowskiego UE, jeżeli faktyczny przewoźnik lotniczy jest wspólnotowym przewoźnikiem lotniczym. To ostatnie określenie oznacza takiego przewoźnika lotniczego, który posiada ważną licencję na prowadzenie działalności, przyznaną przez państwo członkowskie UE zgodnie z rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2407/92 z dnia 23 lipca 1992 r. w sprawie przyznawania licencji przewoźnikom lotniczym (Dz. Urz. UE L 240 z 24.08.1992). W takich przypadkach zastosowanie znajdują tylko niżej omawiane przepisy art. 3, 4 i 10 rozporządzenia nr 1107/2006.

Zakaz odmowy przewozu i wyjątki od niego

Zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 1107/2006 zakazana jest odmowa ze względu na niepełnosprawność lub ograniczoną sprawność ruchową pasażera:

· przyjęcia rezerwacji na lot rozpoczynający się lub kończący w porcie lotniczym, do którego stosuje się omawiane rozporządzenie;

· zabrania na pokład samolotu osoby niepełnosprawnej lub o ograniczonej sprawności ruchowej w takim porcie lotniczym, pod warunkiem, że osoba ta posiada ważny bilet oraz rezerwację.

Powyższy obowiązek odnosi się nie tylko do przewoźników lotniczych, ale również do ich przedstawicieli oraz organizatorów wycieczek. Przy tym przez określenie „organizator wycieczek” należy rozumieć organizatora lub tzw. punkt sprzedaży detalicznej w rozumieniu wyżej powołanej dyrektywy 90/314. Takim organizatorem jest podmiot, który zawodowo organizuje imprezy turystyczne i sprzedaje je lub oferuje na sprzedaż w sposób bezpośredni lub za pośrednictwem punktu sprzedaży detalicznej. Taki zaś punkt oznacza podmiot, który sprzedaje lub oferuje sprzedaż usług zestawionych przez organizatora w formie imprezy turystycznej.

Wymienione wyżej podmioty są zwolnione z obowiązku przyjęcia rezerwacji i zabrania na pokład samolotu osoby niepełnosprawnej lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej w przypadkach określonych w art. 4 rozporządzenia nr 1107/2006. Te wyjątki od zakazu odmowy przewozu dotyczą sytuacji, gdy:

· chodzi o spełnienie wymagań bezpieczeństwa ustanowionych przez prawo międzynarodowe, wspólnotowe lub krajowe, bądź przez organ, który wydał danemu przewoźnikowi lotniczemu certyfikat przewoźnika lotniczego;

· ze względu na wymagania bezpieczeństwa jest konieczne, aby osobie niepełnosprawnej lub osobie o ograniczonej sprawności ruchowej towarzyszyła inna osoba zdolna do udzielenia niezbędnej pomocy tej osobie;

· rozmiar samolotu lub jego drzwi powodują fizycznie niemożliwym wprowadzenie na pokład samolotu lub przewóz danej osoby niepełnosprawnej lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej.

W powyższych przypadkach odmowy przyjęcia rezerwacji przewoźnik lotniczy, jego przedstawiciel lub organizator wycieczek powinni podjąć odpowiednie starania w celu zaproponowania danej osobie rozwiązania alternatywnego możliwego do zaakceptowania. W razie zaś odmowy wstępu na pokład samolotu ze względu na niepełnosprawność danej osoby lub jej ograniczoną sprawność ruchową taka osoba ma prawo do zwrotu kosztów lub zmiany planu podróży zgodnie z ustaleniami art. 8 powołanego rozporządzenia nr 261/2004. Prawo to przysługuje również osobie towarzyszącej takiej osobie. Przy tym prawo do skorzystania z możliwości lotu powrotnego lub zmiany planu podróży jest uzależnione od spełnienia wszystkich wymagań bezpieczeństwa.

W każdym przypadku wyjątku od zakazu odmowy przewozu przewoźnik lotniczy lub jego przedstawiciel albo organizator wycieczek mają obowiązek niezwłocznego powiadomienia osoby niepełnosprawnej lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej o przyczynach tego odstępstwa. Na żądanie takiej osoby dana przyczyna powinna być podana na piśmie w terminie pięciu dni roboczych od daty żądania.

Informacje o warunkach bezpieczeństwa

Warto podkreślić, że omawiane rozporządzenie nr 1107/2006 zobowiązuje przewoźników lotniczych i ich przedstawicieli do publicznego udostępniania ustaleń zasad bezpieczeństwa stosowanych do przewozu osób niepełnosprawnych i osób o ograniczonej sprawności ruchowej, jak również wszelkich ograniczeń dotyczących przewozu tych osób lub przewozu sprzętu do poruszania się ze względu na rozmiary samolotu. Powinno to nastąpić w dostępnych formach i przynajmniej w tych samych językach, co informacje udostępniane innym pasażerom. Także organizator wycieczek ma obowiązek udostępniania takich zasad bezpieczeństwa i ograniczeń dotyczących lotów objętych imprezami turystycznymi, które organizuje, sprzedaje lub oferuje do sprzedaży.

Punkty przylotu i wylotu służące pomocą

Zgodnie z ustaleniami art. 5 rozporządzenia nr 1107/2006 organ zarządzający portem lotniczym jest zobowiązany do wyznaczenia punktów przylotu i wylotu służących pomocą osobom niepełnosprawnym i osobom o ograniczonej sprawności ruchowej. Takie punkty powinny być wyznaczane we współpracy z użytkownikami portu lotniczego oraz odpowiednimi organizacjami reprezentującymi osoby niepełnosprawne i osoby o ograniczonej sprawności ruchowej. Chodzi o to, aby w odpowiednio rozmieszczonych punktach przylotu i wylotu w granicach portu lotniczego lub w punkcie znajdującym się pod bezpośrednią kontrolą organu zarządzającego portem lotniczym, osoby niepełnosprawne oraz osoby o ograniczonej sprawności ruchowej mogły z łatwością powiadomić o swoim przybyciu do portu lotniczego i zwrócić się o pomoc. Mogą to więc być punkty znajdujące się zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz budynków terminalu. Muszą być one wyraźnie oznakowane. Właśnie tam powinny być oferowane osobom niepełnosprawnym oraz osobom o ograniczonej sprawności ruchowej podstawowe informacje o porcie lotniczym w przystępnych formach

Przyjmowanie zgłoszeń potrzeby pomocy

Zarówno przewoźnicy lotniczy i ich przedstawiciele, jak i organizatorzy wycieczek, są zobowiązani do podejmowania wszelkich niezbędnych środków w celu przyjmowania zgłoszeń potrzeby pomocy od osób niepełnosprawnych oraz osób o ograniczonej sprawności ruchowej. Takie zgłoszenia powinny być przyjmowane we wszystkich punktach sprzedaży wskazanych podmiotów na terytorium państw członkowskich UE, łącznie ze sprzedażą telefoniczną lub za pośrednictwem Internetu. Po otrzymaniu zgłoszenia w terminie przynajmniej 48 godzin przed opublikowaną godziną odlotu dany podmiot powinien przekazać taką informację przynajmniej 36 godzin przed tą godziną odlotu:

· organom zarządzającym portami lotniczymi będącymi miejscem wylotu, przylotu i tranzytu;

· faktycznemu przewoźnikowi lotniczemu, jeżeli rezerwacja nie została dokonana u tego przewoźnika.

We wszelkich innych przypadkach niż wyżej wskazane przewoźnik lotniczy, jego przedstawiciel lub organizator wycieczek są zobowiązani przekazywać takie informacje o zgłoszeniach potrzeby pomocy tak szybko, jak to jest możliwe.

Po każdym odlocie samolotu faktyczny przewoźnik lotniczy ma zgodnie z omawianym rozporządzeniem obowiązek niezwłocznego (tak szybko, jak to jest możliwe) poinformowania organu zarządzającego docelowym portem lotniczym, znajdującym się na terytorium państwa członkowskiego UE, o liczbie osób niepełnosprawnych i osób o ograniczonej sprawności ruchowej korzystających z danego lotu, które wymagają pomocy oraz o charakterze tej pomocy.

Zakres pomocy organów zarządzających portami lotniczymi

Granice pomocy, na jaką mogą liczyć osoby niepełnosprawne oraz osoby o ograniczonej sprawności ruchowej w podróży samolotem, zostały w rozporządzeniu nr 1107/2006 zakreślone bardzo szeroko. Można nawet obawiać się, czy jest to w pełni wykonalne już teraz na lotniskach regionalnych. Zakres tej pomocy i związanej z nią odpowiedzialności organów zarządzających portami lotniczymi został określony w załączniku I do omawianego rozporządzenia. Obejmuje on:

· przemieszczanie się z wyznaczonego na lotnisku punktu pomocy do stanowiska odprawy;

· dokonanie odprawy i nadania bagażu;

· przemieszczanie się ze stanowiska odprawy do samolotu wraz z wypełnieniem procedury emigracyjnej, celnej i bezpieczeństwa;

· wejście na pokład samolotu przy wykorzystaniu udostępnionych wind, wózków inwalidzkich lub innej potrzebnej pomocy, w zależności od okoliczności;

· przemieszczanie się od drzwi samolotu do miejsca zarezerwowanego dla danej osoby;

· przechowanie i pobranie bagażu w samolocie;

· przemieszanie się przy wysiadaniu z danego miejsca w samolocie do drzwi samolotu;

· zejście z pokładu samolotu przy wykorzystaniu udostępnionych wind, wózków inwalidzkich lub innej potrzebnej pomocy, w zależności od okoliczności;

· przemieszczanie się z samolotu do hali bagażowej i odbiór bagażu wraz z dopełnieniem procedury emigracyjnej, celnej i bezpieczeństwa;

· przemieszczanie się z hali bagażowej do wyznaczonego na lotnisku punktu przylotu;

· uzyskanie lotów połączeniowych w razie podróży tranzytem, z pomocą udzieloną po stronie powietrznej i lądowej oraz w terminalach i pomiędzy nimi, w zależności od potrzeb;

· przemieszczanie się do toalet, jeżeli jest to konieczne.

Ponadto ustalenia wskazanego załącznika gwarantują, że osoba towarzysząca osobie niepełnosprawnej lub osobie o ograniczonej sprawności ruchowej musi, jeżeli jest to niezbędne, otrzymać pozwolenie na udzielenie koniecznej pomocy w porcie lotniczym oraz podczas wejścia na pokład i zejścia z pokładu. Musi też być zapewniona obsługa naziemna całego niezbędnego sprzętu do poruszania się, w tym elektrycznych wózków inwalidzkich, o ile powiadomienie o takiej potrzebie nastąpiło z 48-godzinnym wyprzedzeniem oraz nie ma zastrzeżeń wynikających z ograniczeń miejsca na pokładzie samolotu oraz z ustaleń przepisów prawnych dotyczących towarów niebezpiecznych. Poza tym omawiane ustalenia przewidują umożliwianie tymczasowej wymiany uszkodzonego lub utraconego sprzętu do poruszania się, ale bez gwarancji, że ma być on identyczny. W stosownych przypadkach powinna też być zapewniona obsługa certyfikowanych psów przewodników.

Warunki skorzystania z prawa do pomocy

Organ zarządzający portem lotniczym jest odpowiedzialny za zapewnienie pomocy osobom niepełnosprawnym oraz osobom o ograniczonej sprawności ruchowej w zakresie określonym w załączniku I do omawianego rozporządzenia w taki sposób, aby dana osoba mogła skorzystać z lotu, na który ma rezerwację, przy dostosowaniu pomocy w miarę możliwości do szczególnych potrzeb poszczególnych pasażerów. Zgodnie z art. 7 tego rozporządzenia, warunkiem jest jednak, aby szczególne potrzeby określonej osoby w zakresie pomocy zostały zgłoszone danemu przewoźnikowi lotniczemu, jego przedstawicielowi lub organizatorowi wycieczek co najmniej 48 godzin przed opublikowaną godziną odlotu. Dotyczy to również lotu powrotnego. Zgłoszenie użycia psa przewodnika jest uzależnione od treści ustaleń krajowych przepisów dotyczących przewożenia psów przewodników na pokładzie samolotu.

W razie braku wskazanego wcześniejszego zgłoszenia organ zarządzający portem lotniczym jest zobowiązany podejmować wszelkie należyte działania w celu udzielenia pomocy określonej w załączniku I do rozporządzenia nr 1107/2006 w taki sposób, aby dana osoba mogła skorzystać z lotu, na który ma rezerwację. Generalnie jest przy tym wymagane przez to rozporządzenie, aby osoba niepełnosprawna lub osoba o ograniczonej sprawności ruchowej wymagająca pomocy stawiła się do odprawy:

· o godzinie z góry określonej na piśmie (w tym również za pomocą środków elektronicznych) przez przewoźnika lotniczego, jego przedstawiciela lub organizatora wycieczek,

· nie później niż 1 godzinę przed opublikowaną godziną odlotu, jeżeli godzina stawienia się nie była z góry określona na piśmie.

Równoznaczne ze spełnieniem jednego z powyższych warunków jest dotarcie danej osoby do wyznaczonego punktu wylotu w granicach portu lotniczego o godzinie określonej z góry na piśmie przez przewoźnika lotniczego, jego przedstawiciela lub organizatora wycieczek, bądź nie później niż 2 godziny przed odlotem, jeżeli z góry godzina stawienia się nie była określona.

Warto też podkreślić, że omawiane rozporządzenie nakłada odpowiedzialność na organ zarządzający portem lotniczym za zapewnienie, aby osoby niepełnosprawne lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej przemieszczające się tranzytem przez dany port lotniczy, miały udzieloną pomoc w taki sposób, aby mogły skorzystać z lotu, na który mają rezerwację. Dotyczy to także sytuacji, gdy dla danej osoby przewoźnik lotniczy lub organizator wycieczek dokonał zmiany rezerwacji na inny lot. Ponadto ustalenia rozporządzenia nr 1107/2006 przewidują, że po przybyciu drogą lotniczą osoby niepełnosprawnej lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej do portu lotniczego organ zarządzający tym portem jest odpowiedzialny za zapewnienie udzielenia omawianej pomocy w taki sposób, aby dana osoba mogła dotrzeć do wyznaczonego punktu swojego wylotu z portu lotniczego.

Odpowiedzialność za udzielenie pomocy

Rozporządzenie nr 1107/2006 gwarantuje w art. 8, że pomoc osobom niepełnosprawnym oraz osobom o ograniczonej sprawności ruchowej w portach lotniczych jest udzielana bez dodatkowych opłat. Jest za to odpowiedzialny organ zarządzający portem lotniczym, który może tej pomocy udzielać sam albo zawrzeć z jednym lub kilkoma podmiotami umowę o dostarczeniu pomocy. W celu sfinansowania kosztów tego rodzaju pomocy organ ten może nałożyć specjalną opłatę na użytkowników portu lotniczego, czyli przede wszystkim przewoźników lotniczych. Będzie ona dzielona proporcjonalnie pomiędzy tych użytkowników w zależności od liczby przewiezionych pasażerów do i z danego portu lotniczego przez każdego z nich.

Jakość norm w zakresie pomocy

W portach lotniczych, z których korzysta nie mniej niż 150 tys. pasażerów rocznie, organ zarządzający portem lotniczym jest zobowiązany ustalić normy jakości w zakresie pomocy udzielanej osobom niepełnosprawnym oraz osobom o ograniczonej sprawności ruchowej, wyznaczonej przez załącznik I do rozporządzenia nr 1107/2006. Będzie to następowało we współpracy z użytkownikami danego portu lotniczego oraz organizacjami reprezentującymi pasażerów niepełnosprawnych i pasażerów o ograniczonej sprawności ruchowej. Przy ustalaniu takich norm powinny być uwzględnione uznane na arenie międzynarodowej polityki i kodeksy postępowania dotyczące ułatwienia przewozu osób niepełnosprawnych lub osób o ograniczonej sprawności ruchowej. W szczególności chodzi tutaj o Kodeks dobrego postępowania w obsłudze naziemnej osób o ograniczonej sprawności ruchowej Europejskiej Konferencji Lotnictwa Cywilnego (ECAC). Ustanowione przez organ zarządzający portem lotniczym normy jakości powinny być publikowane.

Trzeba zaznaczyć, że przewoźnik lotniczy może uzgodnić z organem zarządzającym portem lotniczym, że dla pasażerów przewożonych przez danego przewoźnika, będących osobami niepełnosprawnymi lub osobami o ograniczonej sprawności ruchowej, ma być udzielana pomoc o wyższym standardzie niż określony przez normy jakości w tym zakresie ustalone. Takie specjalne uzgodnienie może też dotyczyć świadczenia przez danego przewoźnika dodatkowych usług na rzecz wskazanych kategorii pasażerów. W celu sfinansowania takiej pomocy o wyższym standardzie lub świadczonych w jej ramach dodatkowych usług organ zarządzający portem lotniczym może nałożyć na danego przewoźnika lotniczego dodatkową opłatę oprócz wspomnianej wyżej specjalnej opłaty uiszczanej przez wszystkich przewoźników lotniczych w określonym porcie lotniczym. Ta dodatkowa opłata powinna być przejrzysta, powiązana z kosztami i ustanowiona po konsultacji z danym przewoźnikiem lotniczym.

Zakres i warunki pomocy udzielanej przez przewoźników lotniczych

Zgodnie z art. 10 rozporządzenia nr 1107/2006 przewoźnik lotniczy jest zobowiązany udzielać bez dodatkowych opłat pomocy osobie niepełnosprawnej lub osobie o ograniczonej sprawności ruchowej odlatującej, przylatującej lub przemieszczającej się tranzytem przez port lotniczy, do którego stosuje się omawiane rozporządzenie. Uzależnione jest to od spełnienia przez danego pasażera wyżej omówionych warunków ustalonych w art. 7 powołanego rozporządzenia, określających konieczność odpowiedniego, wcześniejszego zgłoszenia potrzeby pomocy oraz stawienia się danej osoby odpowiednio wcześniej do odprawy bądź do wyznaczonego punktu przylotu lub wylotu.

Jak wynika z załącznika II do omawianego rozporządzenia, zakres pomocy udzielanej przez przewoźników lotniczych osobom niepełnosprawnym oraz osobom o ograniczonej sprawności ruchowej obejmuje:

· przewóz certyfikowanych psów przewodników w kabinie samolotu, z zastrzeżeniem przestrzegania ustaleń przepisów krajowych;

· transport oprócz sprzętu medycznego nie więcej niż dwóch urządzeń do poruszania się na jedną osobę niepełnosprawną lub osobę o ograniczonej sprawności ruchowej, w tym elektrycznych wózków inwalidzkich, o ile powiadomienie o takiej potrzebie nastąpiło z 48-godzinnym wyprzedzeniem oraz nie ma zastrzeżeń wynikających z ograniczeń miejsca na pokładzie samolotu oraz z ustaleń przepisów prawnych dotyczących towarów niebezpiecznych;

· przekazywanie w przystępnych formach niezbędnych informacji o locie;

· podjęcie wszelkich należytych starań w celu rozdysponowania miejsc siedzących tak, aby sprostać potrzebom osób niepełnosprawnych lub osób o ograniczonej sprawności ruchowej zgodnie z prośbą oraz z zastrzeżeniem zachowania wymagań bezpieczeństwa i dostępności;

· przemieszczanie się do toalet, jeżeli jest to konieczne;

· zapewnienie osobie towarzyszącej miejsca obok osoby niepełnosprawnej lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej, co powinno być przedmiotem wszelkich należytych starań przewoźnika lotniczego.

Szkolenie w zakresie udzielania pomocy

Należyte wywiązywanie się przez przewoźników lotniczych i organy zarządzające portami lotniczymi z obowiązków w zakresie pomocy osobom niepełnosprawnym i osobom o ograniczonej sprawności ruchowej podczas podróży drogą lotniczą wymaga odpowiedniej wiedzy personelu lotniczego oraz podwykonawców. Rozporządzenie nr 1107/2006 nakłada na przewoźników lotniczych i organy zarządzające portami lotniczymi obowiązki w zakresie zapewnienia:

· aby personel zatrudniony przez nich, jak również przez podwykonawców, udzielający bezpośredniej pomocy osobom niepełnosprawnym i osobom o ograniczonej sprawności ruchowej posiadał wiedzę w zakresie zaspokajania potrzeb osób o różnych rodzajach niepełnosprawności lub upośledzenia ruchowego;

· wszystkim pracownikom zatrudnionym w porcie lotniczym, którzy mają bezpośredni kontakt z pasażerami, szkolenia w zakresie równego traktowania osób niepełnosprawnych i świadomości niepełnosprawności;

· wszystkim nowym pracownikom szkolenia na temat niepełnosprawności, a także szkolenia odświeżającego wiedzę pracowników, gdy to okazuje się potrzebne.

Odszkodowanie za zagubione lub uszkodzone wózki inwalidzkie i inny sprzęt

Podczas obsługi na lotnisku lub w czasie przewozu na pokładzie samolotu może zostać zagubiony lub uszkodzony wózek inwalidzki lub inny sprzęt do poruszania się lub urządzenia do udzielania pomocy. Pasażer, do którego należy dany zagubiony lub uszkodzony sprzęt, ma prawo do odszkodowania. Następuje to na zasadach określonych przez przepisy prawa międzynarodowego, wspólnotowego oraz krajowego, do których odsyła w art. 12 rozporządzenie nr 1107/2006.

Zakaz wyłączeń i ograniczenia obowiązku pomocy

Przepisy art. 13 rozporządzenia nr 1107/2006 ustalają, że przewidziane przez ten akt obowiązki wobec osób niepełnosprawnych oraz osób o ograniczonej sprawności ruchowej nie mogą być ograniczone ani uchylone. Oznacza to, że mamy tutaj do czynienia z normami prawnymi o charakterze imperatywnym. Normy te spełniają więc funkcję ochronną.

Zadania organu wykonawczego

Zgodnie z art. 14 omawianego rozporządzenia każde państwo członkowskie UE ma obowiązek wyznaczenia organu lub organów odpowiedzialnych za wykonanie tego rozporządzenia. W Polsce już wcześniej Prezes Urzędu Lotnictwa Cywilnego (ULC) został wyznaczony do kontroli przestrzegania przepisów powołanego wyżej rozporządzenia nr 261/2004. Przewidują to przepisy dodanego art. 205a ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 100, poz. 696 ze zm.), zgodnie z którymi wskazane zadania wykonuje Komisja Ochrony Praw Pasażerów, będąca wyodrębnioną komórką organizacyjną ULC. Nie narusza to zadań i kompetencji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Należy oczekiwać, że także Prezes ULC zostanie wyznaczony jako organ odpowiedzialny za wykonanie rozporządzenia nr 1107/2006.

Zadaniem takiego wyznaczonego organu wykonawczego jest podejmowanie w stosownych przypadkach niezbędnych środków w celu zapewnienia przestrzegania praw osób niepełnosprawnych i osób o ograniczonej sprawności ruchowej, w tym przestrzegania wspomnianych wyżej norm jakości. Ponadto w stosownych przypadkach właśnie ten organ będzie miał obowiązek zapewnienia zadowalającego wdrożenia omówionego już art. 8 rozporządzenia nr 1107/2006, w tym w odniesieniu do przepisów dotyczących opłat, aby uniknąć nieuczciwej konkurencji. Zgodnie z tym rozporządzeniem do tego celu może być przez państwo członkowskie wyznaczony specjalny organ.

Procedura dotycząca skarg

Każda osoba niepełnosprawna lub osoba o ograniczonej sprawności, która uzna, że doszło do naruszenia ustaleń rozporządzenia nr 1107/2006 w odniesieniu do niej, może to zgłosić do organowi zarządzającemu portem lotniczym lub danemu przewoźnikowi lotniczemu. Jeśli nie przyniesie to oczekiwanych rezultatów i dana osoba niepełnosprawna lub osoba o ograniczonej sprawności nie uzyska w ten sposób zadośćuczynienia, to może ona wnieść skargę w sprawie domniemanego naruszenia tego rozporządzenia do wspomnianego wyżej organu wyznaczonego w każdym państwie członkowskim UE jako organu odpowiedzialnego za wykonanie ustaleń omawianego aktu normatywnego, bądź do jakiegokolwiek innego organu wyznaczonego przez dane państwo członkowskie. W Polsce takim innym właściwym organem jest wspomniany Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, któremu ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) przyznaje szerokie kompetencje w zakresie ochrony konsumentów.

Jeśli w danej sytuacji skarga dotyczy sprawy, za której rozpatrzenie jest odpowiedzialny wyznaczony organ innego państwa członkowskiego UE, to polski organ, który otrzyma skargę od osoby niepełnosprawnej lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej, powinien przekazać taką skargę właściwemu organowi innego państwa członkowskiego UE. Takim organem wykonawczym np. w Niemczech jest Luftfahrt –Bundesamt (LBA), we Włoszech – L’Ente Nationale per l’Aviazione, a w Wielkiej Brytanii – Air Transport Users Counsil oraz Civil Aviation Authority (CAA).

Warto podkreślić, że każde państwo członkowskie UE, a więc również Polska, ma obowiązek podejmowania środków w celu poinformowania osób niepełnosprawnych i osób o ograniczonej sprawności ruchowej o przysługujących im na mocy rozporządzenia nr 1107/2006 prawach oraz o możliwości wniesienia skargi do wyznaczonego organu lub organów. Należy zauważyć, że dotychczas nie było takich działań informujących, gdyż omawiane rozporządzenie chociaż zostało przyjęte już ponad 2 lata temu, to jego stosowanie zostało odłożone w czasie, o czym niżej.

Sankcje za naruszenie rozporządzenia nr 1107/2006

Omawiane rozporządzenie przewiduje w art. 16, że państwa członkowskie UE określą sankcje mające zastosowanie do naruszeń tego aktu normatywnego i podejmą wszelkie środki niezbędne do zapewnienia wprowadzenia tych przepisów w życie. Przewidziane sankcje muszą być przy tym skuteczne, proporcjonalne i odstraszające, jak to określono w rozporządzeniu nr 1107/2006. Będzie to wymagało odpowiedniej nowelizacji powołanej wyżej ustawy – Prawo lotnicze z 2002 r. O wprowadzeniu tego rodzaju przepisów prawnych każde państwo członkowskie UE ma obowiązek zgłosić Komisji Europejskiej, jak również niezwłocznie powiadamiać ją o kolejnych zmianach tych przepisów. Tym samym przewidziano monitoring w zakresie wywiązywania się przez państwa członkowskie UE ze wskazanych obowiązków.

Sprawozdanie w sprawie funkcjonowania i skutków

Nie jest łatwo przewidzieć, jak rozporządzenie nr 1107/2006 będzie w praktyce funkcjonowało oraz jakie spowoduje konsekwencje. Toteż jego art. 17 ustala, że najpóźniej do dnia 1 stycznia 2010 r. Komisja Europejska przedstawi Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie w sprawie funkcjonowania i skutków omawianego rozporządzenia. Jeśli to okaże się konieczne, do tego sprawozdania mogą być dołączone wnioski legislacyjne w sprawie dalszego szczegółowego wykonania przepisów tego aktu prawa wspólnotowego lub jego przeglądu. W przyszłości zatem rozporządzenie nr 1107/2006 może być odpowiednio zmienione, jeżeli okaże się to wskazane, czy wręcz konieczne.

Wejście w życie rozporządzenia nr 1107/2006

Zgodnie z art. 18 omawianego rozporządzenia weszło ono w życie dwudziestego dnia po opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym UE, tj 15 sierpnia 2006 r. Jednakże stosowanie tego aktu normatywnego przewidziano ze skutkiem dopiero od niedawna, bo od dnia 26 lipca 2008 r. Przy tym art. 3 i 4 tego rozporządzenia są stosowane już od dnia 26 lipca 2007 r. Oznacza to, że już od ponad roku w pasażerskich przewozach lotniczych obowiązuje formalny zakaz odmowy przewozu osób niepełnosprawnych oraz osób o ograniczonej sprawności ruchowej, przy jednoczesnym określeniu wyjątków od tego zakazu. W tym okresie trudno jednak było zauważyć jakieś pozytywne skutki omawianego rozporządzenia.

Warto na koniec przypomnieć, że rozporządzenie nr 1107/2007, tak samo jak wszystkie rozporządzenia wspólnotowe, wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich UE. Tego rodzaju akty prawa pochodnego UE są porównywane do ustaw wydawanych w systemach prawa poszczególnych państw. Prawo krajowe państw członkowskich UE musi być dostosowane do rozporządzeń wspólnotowych. Oczywiście również prawo polskie.

Podsumowanie

Rozporządzenie nr 1107/2006 to ważny akt prawa wspólnotowego. Bezpośrednio dotyczy on milionów Polaków, gdyż miliony z nas to osoby niepełnosprawne lub osoby o ograniczonej sprawności ruchowej, a zarazem dzięki tanim lotom w miliony idzie liczba Polaków podróżujących samolotami. Korzystanie z tanich linii lotniczych w pełni podlega ustaleniom powołanego rozporządzenia. Warto więc znać prawa, jakie osobom niepełnosprawnym i osobom o ograniczonej sprawności ruchowej podróżującym samolotami przyznaje rozporządzenie nr 1107/2006 i korzystać z nich.